Inleiding tot de galenica

Vaak wordt de galenica voorgesteld als de kunst van het bereiden, bewaren en presenteren van geneesmiddelen, maar het is ook en vooral een wetenschap die beïnvloedt waar de actieve bestanddelen uiteindelijk terechtkomen in het organisme, die hun biobeschikbaarheid bepaalt en hun werking garandeert.

 Capsules, gelcapsules, tabletten, oogspoelingen, siroop: geneesmiddelen en voedingssupplementen zijn vandaag verkrijgbaar in een waaier aan vormen. De keuze voor een bepaalde galenische vorm is echter geen toeval, maar berust op de overweging van tal van elementen, zoals de stabiliteit van een actief bestanddeel, de werkingsduur, de optimale omstandigheden voor de afgifte ervan of de steeds belangrijker wordende criteria rond comfort en marketing (smaak, gemakkelijke inname, kleur enz.).

Om een beter beeld te geven van het belang van deze fameuze galenica geven we enkele concrete voorbeelden.

Belangrijkste functies van de galenica:

• De combinatie van verschillende actieve bestanddelen mogelijk maken
• De farmacokinetiek beïnvloeden
• De bitterheid van een actief bestanddeel maskeren
• Gevoelige actieve bestanddelen helpen beschermen en bewaren
• Actieve bestanddelen toedienbaar maken in kleine hoeveelheden
• De inname van een geneesmiddel vergemakkelijken
• De doeltreffende werking van een geneesmiddel garanderen

 De beste galenische vorm voor een optimale werking

Tegenwoordig is afdoende bewezen dat pepermuntolie gunstig inwerkt op de symptomen van PDS (prikkelbaredarmsyndroom) door onder meer pijnlijke spasmen en het opgeblazen gevoel in de buik te verlichten, maar de galenische vorm waarin het product wordt toegediend blijft doorslaggevend voor enerzijds de plaatselijke irritatie van het bovenste deel van het spijsverteringsstelsel (brandend maagzuur, reflux, misselijkheid enz.), en anderzijds de effectieve vrijgave ter hoogte van de darm.

De klinische studies worden overigens uitgevoerd met olie verpakt in maagsapresistente capsules (uit gelatine, met een enterische coating), waardoor de olie beschermd blijft tegen het maagzuur en pas vrijkomt in de darm, waar ze moet inwerken. Deze capsules zijn driemaal daags in te nemen, 30 minuten tot een uur voor elke maaltijd, en in hun geheel in te slikken, zonder ze te openen of erop te kauwen. Uiteraard kunnen ze volgens recept worden bereid in de apotheek, maar ze zijn ook beschikbaar onder de vorm van een voedingssupplement genaamd Tempocol® – 60 maagsapresistente capsules met 0,2 ml of ≈ 200 mg pepermuntolie.

Werkingsmechanismen:

• werkt als antagonist van de calciumkanalen2 (verslappend effect op de gladde spieren),
• oefent een krampwerende werking uit op de gladde spieren van het maag-darmstelsel (pijnverlichting),
• werkt in op een ionkanaal genaamd TRPM8 (Transient Receptor Potential ion channel Melastatin subtype 8), zodat er minder pijnsignalen worden doorgegeven door de sensibele vezels3.

Andere effecten van munt:

• stimuleert de galafscheiding,
• verlaagt de tonus van de oesofagale sfincter,
• bevordert ‘bevrijdende’ oprispingen,
• vermindert opgezetheid en flatulentie.

Vergelijking van verschillende benaderingen

In een recente studie, gepubliceerd in het British Medical Journal4, heeft men bij de behandeling van PDS de inwerking van supplementen met oplosbare vezels (ispaghul of psyllium), antispasmodica (hyoscine en otilonium, oraal) en pepermuntolie (oraal) vergeleken met een placebo en met geen behandeling.

De resultaten tonen een doeltreffende werking aan bij alle drie de behandelingen, maar wel valt een verschil op te merken in het NNT (number needed to treat), d.w.z. het aantal patiënten dat moet worden behandeld om de aanhoudende symptomen te vermijden bij één patiënt meer dan in de placebogroep: voor pepermuntolie bedraagt het NNT 2,5 – tegenover 5 voor de antispasmodica en 6 voor de vezelsupplementen.

De samenstelling is essentieel!

Zoals blijkt uit alle grote klinische studies die tot op heden zijn gevoerd, vormen calcium en vitamine D de basis van de behandeling tegen osteoporose. De totale dagelijkse inname van calcium bedraagt idealiter 1,2 à 1,5 g, en die van vitamine D zo’n 800 IE, maar dan nog moet worden gelet op een optimale biobeschikbaarheid van calcium in de supplementen. Vandaag zijn er tal van formules met calciumzouten op de markt (calciumcarbonaat, citraat, -malaat, -lactaat, -gluconaat enz.).

Vele studies wijzen echter uit dat deze bereidingen niet allemaal dezelfde mate van calciumabsorptie teweegbrengen ter hoogte van de darm, en dus zijn ze niet gelijkwaardig te noemen. De absorptie van calciumzouten door de darmwand hangt bovenal af van de oplosbaarheid en de ionisatie van die zouten. Welnu, deze eigenschappen kunnen sterk verschillen van zout tot zout (zo wordt calciumcitraat bijvoorbeeld beter opgenomen dan calciumgluconaat of -carbonaat) en kunnen doorslaggevend blijken voor de therapietrouw (bv. groter verteringsgemak met de ene formule dan met de andere).

Zout en zout is twee

In werkelijkheid is het immers niet het calciumzout dat wordt opgenomen via de darmwand, maar het vrije calciumion Ca2+, dat uit het zout vrijkomt in een zure omgeving zoals de maag, die zoutzuur bevat (HCl). Als nu een patiënt wordt behandeld met protonpompremmers of achloorhydrie of hypochloorhydrie vertoont (wat vaak voorkomt bij ouderen), zien we dat een calciumzout als calciumcarbonaat niet wordt ontbonden en het parcours door het maag-darmstelsel vrijwel ongestoord aflegt, met als gevolg constipatie. Er zijn echter andere calciumzouten, zoals calciumcitraat, die oplosbaar zijn in water en dus vlotter ionen vormen, waardoor ze het lichaam rechtstreeks voorzien van Ca2+, ongeacht de zuurtegraad in de maag. Dat zorgt voor een betere absorptie ter hoogte van de darm en dus zeker voor een betere werking.

De drinkbare vormen die calciumcarbonaat combineren met citroenzuur, bijvoorbeeld, waardoor calciumcitraat wordt gevormd, zorgen voor een hogere beschikbaarheid van het calciumion en een beter spijsverteringscomfort dan formules of bereidingen (tabletten, gelcapsules) die alleen reageren in een zuur milieu zoals de maag (en bij die reactie komt naast Ca2+ trouwens ook koolzuurgas vrij, met eventueel verteringsongemak en opgezetheid tot gevolg). De reactie waarbij calciumcarbonaat wordt omgezet in calciumcitraat (dankzij het citroenzuur) kan zelfs plaatsvinden in een glas water. Zo neemt de patiënt rechtstreeks oplosbare vormen van calcium in (calciummonocitraat en -dicitraat), waaruit vlot Ca2+-ionen vrijkomen, die dan onmiddellijk kunnen worden opgenomen door de darm.

De galenische formules die calciumcarbonaat combineren met citroenzuur (excipiënten) en met vitamine D3, zoals de zakjes bruisgranulaat D-vital® 500/440 en D-vital® Forte 1000/800, zorgen dus voor een optimale beschikbaarheid van Ca2+ in vergelijking met tabletten of gelcapsules om in te slikken of om op te kauwen, die een voldoende hoeveelheid zuur nodig hebben om te reageren.

Vitamine D

De resorptie van elementair calcium hangt sterk af van de hoeveelheid vitamine D aanwezig in het organisme. Vitamine D3 verhoogt de absorptie van calcium in de darm en bevordert de vasthechting ervan op de beenderen. Nadat vitamine D3 is opgenomen via de darm, wordt die via het bloed getransporteerd naar de lever voor een eerste hydroxylering, en vervolgens naar de nieren voor een tweede. De resterende niet-gehydroxyleerde vitamine D3 blijft als reserve achter in het vetweefsel en de spieren, en wordt pas na enkele dagen verwijderd uit het lichaam via de ontlasting en de urine.

Invloed van talrijke factoren

De biobeschikbaarheid van calcium en de retentie ervan in het organisme ondervinden een invloed van tal van parameters, zoals de mate van blootstelling aan de zon en de productie van vitamine D, het eetpatroon, hormonale factoren, de leeftijd, de etnische afkomst, tabaksgebruik enz.

Technologie in dienst van de galenica

De galenica speelt vaak ook een cruciale rol bij de bescherming en bewaring van gevoelige actieve bestanddelen. Hoe goed de formulering van een product of een geneesmiddel ook is uitgekiend, technologische vooruitgang kan altijd wel zorgen voor een nog betere omhulling of verpakking, om zo de stabiliteit, de kwaliteit en de doeltreffendheid van de bestanddelen te optimaliseren. Neem nu de gist Saccharomyces boulardii (een probioticum dat onder andere bekendstaat voor zijn efficiënte werking voor de preventie van diarree bij de inname van antibiotica, en voor de behandeling van diarree als gevolg van de voeding of infecties met Clostridium difficile), geregistreerd als geneesmiddel onder de naam Enterol®. Sinds kort wordt dat product in een nieuwe hermetische verpakking aangeboden voor een nog betere werking.

Het gaat om een alu/alu-blister met individuele dosissen, waarbij elke voorgevormde holte hermetisch wordt afgesloten door een verwijderbare aluminiumfilm, wat het mogelijk maakt om:

• elke gelcapsule apart te verpakken (betere hygiëne);
• de kwaliteiten van het product te verbeteren (betere werking);
• de inhoud beter te beschermen (geen risico op denaturatie);
• de stabiliteit van het product langer te garanderen (belangrijk omdat het geneesmiddel een uiterste gebruiksdatum van drie jaar heeft);
• de gelcapsules te beschermen tegen verplettering (geen risico op afbraak van de verbindingen).

We zien in dit concrete voorbeeld dat de technologie van de verpakking heel duidelijk in dienst staat van de galenische formule, door de garantie op bescherming, stabiliteit en bewaring van het actieve bestanddeel te versterken. Bovendien is ook de patiënt gebaat bij deze technologische vooruitgang, want deze nieuwe verpakking is praktisch, hygiënischer en gemakkelijk mee te nemen!